ساختمان دندان
هر دندان از دو قسمت تشكيل شده است : تاج و ريشه
تاج قسمتي از دندان است كه در دهان ديده مي شود و ريشه قسمتي از دندان است كه در داخل استخوان فك قرار دارد.

ساختمان تاج
در تاج هر دندان از خارج به داخل سه لايه وجود دارد. مينا. عاج و مغز دندان

ميناي دندان
قسمتي از تاج دندان كه در دهان قابل شاهده و لمس است. مينا ناميده مي شود ساير قسمت هاي تاج در زير مينا قرار دارند.

عاج دندان
عاج قسمتي است كه در زير مينا قرار گرفته و استحكام آن از مينا كمتر است. همچنين بر خلاف مينا بافتي زنده بوده و در مقابل تحريكات حساسيت نشان مي دهد. رنگ عاج زرد روشن است.

مغز دندان
در وسط هر دندان حفره اي وجود دارد كه حاوي اعصاب و رگهاي خوني است و به آن مغز دندان مي گويند. يك دندان تا هنگامي زنده است كه مغز آن سالم باشد. هرگاه در اثر پوسيدگي . ضربه يا عامل ديگري به مغز دندان آسيب برسد. معمولا دچار دندان درد مي شويم . گاهي آسيب وارده باعث مرگ مغز دندان مي شود. در چنين مواردي براي جلوگيري از عوارض بعدي بايد به دندانپزشك مراجعه نمود.

ساختمان ريشه دندان
ريشه دندان نيز از سه لايه تشكليل مي شود كه بترتيب از خارج به داخل عبارتست از : سمان. عاج و مغز دندان .

سمان چيست؟
سمان لايه نازكي است كه در سطح خارجي ريشه دندان قرار دارد. در زير سمان عاج وجود دارد كه ادامه همان عاج است كه در قسمت تاج دندان مي باشد. مغز دندان موجود در ريشه هم در ادامه مغز دندان است كه روي آن را عاج پوشانده است. روي عاج در قسمت تاج دندان مينا و در ريشه سمان قرار دارد.

سطوح دندان
تاج دندان داراي چند سطح است:
سطح خارجي يا لبي . كه به طرف لبه ها قرار دارد.
سطح داخلي يا سطح زباني . كه در دندانهاي پائين به سمت زبان و در دندانهاي بالا به سمت سقف دهان است.
سطح بين دندان . سطح بين دنداني . سطح بين دو دندان مجاور را مي گويند.
سطح جونده كه در دندانهاي جلو باريك و تيز و در دندانهاي عقب پهن و ناهموار است.

پوسيدگي تمام سطوح دندان را يكسان مبتلا نمي كند. بلكه بعضي از سطوح دندانها به علت وضعيت خاصي كه دارند بيشتر دچار پوسيدگي مي شوند.

اين سطوح عبارتند از :

1_ شيارهاي سطح جونده : سطح جونده دندانهاي آسيا شيارهاي باريك و عميقي دارد كه محيط مناسبي براي زندگي و رشد ميكروب ها فراهم نموده و دندان از اين محل دچار پوسيدگي مي گردد. اين امر بخصوص در مورد دندانهاي آسيا بيشتر رخ مي دهد و باعث پوسيدگي زودرس آنها مي شود.

2_ سطوح بين دنداني : اين ناحيه نيز به دليل عدم نفوذ موهاي مسواك قابل تميز كردن نيست بنابراين از نواحي مستعد پوسيدگي و بيماري لثه بشمار مي آيد.
 

3_ طوق دندان يا ناحيه اتصال لثه با دندان:‌ تجمع ميكروبها معمولاً در اين ناحيه باعث بيماري لثه نيز مي شود.

تغيير رنگ ميناي دندان، در محل پوسيدگي مينا قهوه اي يا سياه رنگ مي شود.
سوراخ شدن دندان در محل پوسيدگي، گاهي ميزان اين تخريب كم است و فقط با معاينه دقيق مشخص مي شود و گاهي مقدار زيادي از دندان از بين مي رود ، به طوري كه شخص فكر مي كند دندان او شكسته است.

بسياري از افرادي كه براي درمانهاي دندان پزشكي مراجعه مي كنند، در پاسخ به اينكه چرا دندانهايشان خراب شده است به مسئله ارث و جنس دندان اشاره مي كنند. روشن است كه خوبي جنس دندان در دوام آن مؤثر است با اين حال عوامل ديگري هم دخالت دارند.
  علل مختلفي براي ايجاد پوسيدگي مطرح شده است اما بطور كلي مي توان گفت چهار عامل اصلي در ايجاد پوسيدگي دندان نقش دارند .

1. ميكروب ها

2. مواد قندي

3. مقاومت شخص و دندان

4. زمان

اين چهار عامل همراه هم ايجاد پوسيدگي مي كنند و اگر هر كدام نباشد، دندان پوسيده نمي شود. بدون ميكروب پوسيدگي در دندان اتفاق نمي افتد. اگر ميكروب ها باشند و مواد قندي نباشد، شدت وقوع پوسيدگي به اين اندازه نخواهد بود . وجود ميكروب ها و مواد قندي نيز در اشخاصي كه مقاومت طبيعي نسبت به بيماري دارند نمي تواند پوسيدگي ايجاد كند. و بالاخره ميكروب ها و مواد قندي و كمبود مقاومت شخص و دندان نيز در يك لحظه و يك روز سبب خرابي دندان نمي شود، بلكه مدت زماني لازم است تا اينها بتوانند سطح سخت دندان را خراب كنند.

در دهان هر فرد بطور طبيعي انواع و اقسام ميكروب ها وجود دارد ولي همه ميكروب هاي موجود در دهان پوسيدگي را به وجود نمي آورند. وقتي مدتي دندان تميز نشود. ميكروب ها در روي دندان لايه اي را تشكيل مي دهند كه پلاك ميكروبي نام دارد پلاك ميكروبي لايه نرم و غليظي است كه از مقدار زيادي باكتريهاي مختلف و سلولهاي موجود در در دهان تشكيل مي شود و چنان بر سطح دندان مي چسبد كه به آساني با آب شسته نمي شود. هر چه زمان بيشتر مي گذرد، انواع مختلفي از ميكروب ها وارد پلاك ميكروبي مي شوند و بيماري زايي آن را بيشتر مي كنند.

ذكر اين نكته لازم است كه پلاك ميكروبي با رسوب نرم سفيدي كه روي دندان مي نشيند و قابل ديدن مي باشد، متفاوت است . اين رسوبات سفيد رنگ به آساني با آب شسته مي شود. ولي پلاك ميكروبي قابل ديدن نيست و بي رنگ است .

پلاك ميكروبي در صورتي قابل مشاهده است كه آن را با مواد رنگي مخصوصي رنگ كنيم. براي نشان دادن پلاك ميكروبي از قرص هاي رنگي كه قرص آشكار كننده پلاك ميكروبي نام دارد استفاده مي شود. براي از بين بردن پلاك ميكروبي بايد با دقت و حوصله دندان را مسواك كرد.

پلاك ميكروبي چندين كار در دهان انجام مي دهد:

     1. وقتي پلاك روي دندان تشكيل مي گردد، رنگ طبيعي و شفاف دندان عوض مي شود.
     2. پلاك سبب پوسيدگي دندان مي شود.
     3. پلاك باعث بيماري لثه و ساير بافت هاي نگهدارنده دندان مي شود.
     4. پلاك تبديل به جرم سخت اطراف دندان مي گردد.

ولي آيا مي توانيم قند را از غذاي روزانه خود حذف كنيم؟

مصرف مواد قندي براي سلامت دندانها ضرر دارد . هرچه اين مواد بيشتر مصرف شوند. تعداد دفعات مصرف آنها زيادتر شود. چسبنده تر باشند و از نوع قند ساكاروز ( قند معمولي ) باشند. پوسيدگي بيشتر ايجاد مي كنند . بنابراين بايد گفت گرچه نمي توان مواد قندي را بكلي از غذاي روزانه حذف كرد اما مي توان با استفاده از راههاي گوناگون اثر زيان آور آنها را كاهش داد.

با هر بار خوردن، محيط پلاك ميكروبي اسيدي مي شود و تا اين محيط اسيدي به حالت عادي برگردد، با خوردن مجدد، محيط دهان دوباره اسيدي مي گردد. به اين ترتيب دندانها دچار پوسيدگي مي شود.

اگر كودكي 9 مرتبه در روز آشاميدني شيرين مصرف كند پس از مدتي لكه هاي بر روي دندانهايش پيدا مي شود كه نشانه شروع پوسيدگي است.

بطور كلي پوسيدگي دندان بيشتر بيماري جوانان است، يعني دندانها معمولاً بلافاصله بعد از بيرون آمدن بيشتر خراب مي شوند، تا در سنين بالاتر كه مدتي از حضورشان در دهان گذشته است.

بنابراين اهميت مراقبت و نگهداري از دندانها در اين سنين كاملا مشخص مي گردد.

با اين وجود از نظر محققين دو عامل اصلي يعني ميكروبها و مواد قندي، مهمترين عوامل ايجاد كننده پوسيدگي هستند.

البته راههايي براي مقاوم كردن ساختمان دندان وجود دارد . يكي از راهها، رساندن فلورايد به دندانها است، فلورايد مقاومت دندان ها را در برابر پوسيدگي افزايش مي دهد.